بدين ترتيب ، در عصر اول عباسى بر نهضت‌هاى شيعيان در شرق سرزمين‌هاى اسلامى ، پرده‌ها كشيده شد . ما در بخش‌ها و فصل‌هاى اين كتاب ، تأثير اين نهضت‌ها را در تاريخ آن دوران بيان كرديم و ديديم كه تشيع در بيشتر شهرهاى اسلامى انتشار يافت و شيعيان ، نماينده بخش بزرگى از جامعه مسلمانان و يكى از نيرومندترين عوامل تاريخ‌ساز به شمار آمدند . نهضت‌هاى شيعه در عصر اول عباسى از جنبه‌هاى محتوايى و فقهى و شرايط زمانى با هم متفاوت بودند . عواملى هم وجود داشت كه در شكل و ميزان گسترش اين قيام‌ها مؤثر بود ، همان‌گونه كه علل شكست هريك از اين حركت‌ها متفاوت بود و اين اختلاف به شخصيت پيشواى علوى و طبيعت نهضت و شرايط مكانى شكل‌گيرى قيام و نيز شخصيت خليفه عباسى ، كه قيام در دورهء وى رخ مىداد ، بستگى داشت ، اما تمامى اين نهضت‌ها در يك امر اتفاق نظر داشتند و آن ، نابودى خلافت عباسى و انتقال خلافت به فرزندان خاندان علوى بود و فرقى نمىكرد كه اين‌ها از فرزندان امام حسن يا برادرش امام حسين عليهما السّلام باشند . هم‌چنين همه اين نهضت‌ها براى تطبيق عملى و ايجابى ، موافق انديشه‌ها و آموزه‌هاى فرقه‌هاى مختلف شيعى شكل مىگرفتند ؛ فرقه‌هايى كه جوهر انديشه يكسان داشتند ، ولى در تفصيل و تطبيق باهم تفاوت مىكردند . البته پايان كار هر نهضت شيعى به معناى پايان يافتن حركت‌هاى شيعه نبود . شيعه ، جماعت اسلامى بزرگى است كه اصول و آموزه‌هاى استوارى دارد . بسيارى از فرزندان خاندان علوى بودند كه سوداى خلافت در سر داشتند و به دنبال بازگرداندن حق شرعى علويان ، كه عباسيان آن را غصب كردند ، بودند . هم‌چنين ميليون‌ها مسلمان شيعه مذهب